ترجمه انجیل اربعه : معرفی کتاب از محمد مدنی : آپادانا خرداد - مرداد 1388
ساعت ۱۱:۱۳ ‎ب.ظ روز ۱۳۸۸/٧/۱٠   کلمات کلیدی: محمد باقر خاتون آبادی ،ملاباشی ،مدرسه چهارباغ ،ترجمه انجیل

معرفی کتاب  و شخصیتی از خاندان فرزندان میرعماد

ترجمه اناجیل اربعه

ترجمه، تعلیقات و توضیحات از : میر محمد باقر بن اسماعیل حسینی خاتون آبادی

چندین سال پیش هنگامی که داشتم کتابهای ویترین یک کتابفروشی کوچک محلی در خیابان سهروردی را نگاه میکردم، کتابی نظرم را به خود جلب کرد. بیگمان پدید آورنده آن یکی از بزرگان خاندان ما بود . پس از خرید و ورق زدن کتاب در یافتم که  ایشان از فرزندان میرعماد و از اجداد بزرگوارمن و احتمالا شما  میباشند. وی دانشمند و محققی والا مقام بوده است که در زمان سلطنت شاه سلطان حسین صفوی میزیسته است . چندی بعد اینطور پیش آمد که مامور تهیه نسخه ای از این کتاب برای کتابخانه امیرالمومنین علی علیه السلام در اصفهان شدم و با یاری عموی گرامی آقای حسین مدنی آن را به انجام رساندم.

آقای میر محمد باقر خاتون آبادی ملقب به ملاباشی ( 1070 – 1127 ه. ق ) { ایشان با شماره 1-27  در دودمان نمای خانوادگی مشخص شده اند.} پدر ایشان " میر اسماعیل خاتون آبادی " است که در روز چهار شنبه چهارم ربیع الثانی سال 1116 هجری قمری درهشتاد و پنج سالگی در گذشتند .

مترجم عا لیقدر بنا به خواست شاه و به دلیل حضور کشیشان  اروپائی در اصفهان آنروز و گرمی بازار مباحثات  مذهبی  بین آنان وعلمای شیعه ، به ترجمه و تالیف اناجیل دست زده است .

در آن زمان نسخه های فراوانی از انجیل به زبان عربی و به احتمال زیاد با حروف چاپی در اصفهان موجود بوده است. نسخه های ترجمه شده در هند یا ایران نیز در دسترس بوده است ولی ضرورت وجود نسخه فارسی شده انجیل ، آن هم به دست یک عالم بزرگ شیعی بطوری که قابل اطمینان باشد کاملا محسوس بوده است . به هر روی قرار بوده تا انجیل ترجمه شود و در عین ترجمه ، موادی نیز فراهم آید تا بتواند در رد آرای مسیحیان مفید افتد.

آقای میر محمد باقر توضیحاتی نیز در باره کیفیت ترجمه خود داده و این که چگونه کوشیده اند تا ترجمه درستی را آماده سازند : " و به سبب آن که نصرانی که انجیل را به لغت عربی نقل کرده چندان مربوط به سیاق و اسلوب کلام عربی نبوده، و در بعضی از عبارات الفاظ غریبه و کلمات غیر عربیه و تراکیب نا مانوس و فقرات از ربط مایوس ، استعمال نموده و فهم مراد از آن بدون رجوع به انجیل اصل که عربی نیست ممکن نبود و یافتن بسیاری از مطالب بر حکایات و اصطلاحاتی که از خارج باید معلوم شود مبتنی می نمود ، بعضی از کتب و رسایل معتمده ایشان که در این بلاد به هم می رسید ، تتبع و تحصیل و مکالمات با جمعی که عارف بودند به لغات اصلیه اناجیل نموده ، آنچه از مقاصد آن به وضوح رسید در سلک ترجمه کشید و آنچه  مبتنی بر حکایت و اصطلاحی ، یا در عبارت تعقید و اغلاقی بود، در حاشیه به بیان آن پرداخت و ایضا آن را در اصل مذکور نساخت تا خارج از قانون ترجمه نباشد و با محلی که دلالت بر خلاف دعاوی باطله نصرانیان یا اشتمال بر تناقضی فی الجمله فایده به جهت اسلامیان داشت ، آنرا نیز در حاشیه اجمالا تعرض کرد تا طالب حق و رشاد به دیدن آن مستفید گردد."

توضیحات ایشان نشانه دقت و امانت ایشان در ترجمه است و علاوه بر آن ترجمه از نثر روان و قابل فهمی هر چند در چهار چوب نگاشته های همان دوره برخوردار است.

آقای میر محمد باقر علاوه بر ترجمه ، حواشی متعددی نیز در توضیح و نیز انتقاد نسبت به متن آورده است .او در این توضیحات از اختلاف نسخه ها یاد کرده و از میان آنها آن را که معنای واضح تری دارد ، اختیار کرده است . چنین بر میاید که مترجم نسخه های متعددی از انجیل عربی را در اختیار داشته ، به عنوان مثال میگوید : " در اناجیل عربی که به نظر حقیر مترجم رسید " ، و مواردی را نیز با کمک پادریان { کشیش های اروپایی } حاضر در اصفهان از متن لاتینی و حتی عبری استفاده میکرده است . اضافه بر اینها به شروح انجیل نیز مکرر مراجعه کرده ، زیرا به طور مرتب در تعلیقات از دید گاه های مختلفی که در شرح یک عبارت وجود دارد یاد میکند.

مترجم علاوه بر تعلیقات توضیحی ، تعلیقات نقادانه نیز دارد . زیرا اصولا یکی از اهداف او در این کار " استنباط شواهد از اقاویل اخبار نصارا بر بطلان دین آن قوم ... بوده است ." تسلط وی بر فلسفه ، اورا بر آن داشته تا در همین زمینه ، چند مورد نقادی فلسفی نیز داشته باشد .آشکار است که حواشی مزبور بیش از سیصد سال قبل و با توجه به منابع موجود در اصفهان آن روز نگاشته شده است .

آقای میر محمد باقر خاتون آبادی علاوه بر ترجمه فوق صاحب تالیفات و ترجمه های دیگری نیز میباشند از جمله :

ترجمه و شرح مجمع البیان ، ترجمه مکارم الاخلاق ، نوروز نامه ، کاینات الجو ، ترجمه عیون الحساب و ....

عظمت علمی میر محمد باقر نزد همه معاصران وی شناخته شده بوده است . شاه سلطان حسین نیز که خود اهل درس   و علاقه مند به مباحثات دینی و تدریس و تالیف بوده به شدت نسبت به سید اظهار علاقه می کرده است ، این با وجود این بوده است که سید از داشتن مناصب پرهیز داشته اما به هرروی شاه او را به سمت رییس العلمایی که همان عنوان ملا باشی است منصوب کرده است .

صاحب کتاب وقایع السنین از تصمیم شاه یاد می کند که به اصرار از میر محمد باقر می خواسته  که منصب شیخ الاسلامی را بپذیرد و پس از گفتگوی بسیار عذر ایشان را می پذیرد و میر محمد صالح خاتون آبادی را به جای ایشان به این سمت منصوب میکند.

ونیز چنین می نویسد که : " دیگر شاه بنای مدرسه نمود در چهار باغ اصفهان در هزار و صد و شانزده و در هزار و صد و هجده مدرسه مشرف بر تمام شدن شد، و در ذی الحجه الحرام همان سال تدریس مدرسه مزبوره را به حضرت علامه العلما امیر محمد باقرا – سلمه الله – تفویض نمود."  در ماه رجب سال 1122 ه.ق میر محمد باقر در مدرسه چهار باغ شروع به درس کردند .در این سال اختلافی درباره روز تولد امام علی علیه السلام پیش آمد ، کسانی روز هفتم شعبان را روز تولد میدانستند و اکثریت که میر محمد باقر نیز در شمار آنان بود روز سیزده رجب را صحیح می شمردند. در این باره مجلسی ترتیب یافت ، در آن مجلس آقا جمال (خوانساری ) و میر محمد باقر با هشتاد نفر دیگر روز سیزده رجب را بر گزیدند و شاه نیز رای آنان را ترجیح داد و به این ترتیب مجلس جشنی در این روز بر گزار شد.

آقای میر محمد باقر خاتون آبادی در شب سه شنبه ششم ربیع الاول سنه 1127 سه ساعت به طلوع مانده از دنیا رحلت نمود به آزار ذات الریه ، در وقتی که آفتاب در برج حوت بود. محل دفن وی در تکیه خاتون آبادی ها در تخت فولاد اصفهان ، وسط اتاق دوم سمت مشرق است ( نگ تخت فولاد ، ص 114 ) .

در پایان برای اینکه نمونه ای از نثر ترجمه انجیل خاتون آبادی را داشته باشیم .قسمتی از "موعظه حضرت عیسی بر فراز کوه " را که در اناجیل معمول در باب پنجم و در ترجمه مورد نظر جزو فصل هشتم انجیل آورده  شده است از انجیل متی نقل می کنم :

" وچون دید یسوع { مخفف ایسوع و عیسی معرب آن است } این جمعیت را ، به کوه بالا رفت و نشست، و آمدند به خدمت او شاگردان او، و گشود دهان خود را به تعلیم ایشان ، و می فرمود : خوشا حال مساکین به سبب رسیدن روح القدس، به درستی که برای ایشان است ملکوت آسمانها،

خوشا حال غمگینان به درستی که، برای ایشان است ملکوت آسمان ها،

خوشا حال غمگینان ، به درستی که ایشان خوشحال می شوند.

خوشا حال تواضع کنندگان، به درستی که ایشان به ارث می گیرند زمین را.

خوشا حال گرسنگان و تشنگان برای نیکو کاری و به درستی که ایشان سیر می شوند.

خوشا حال رحم کنندگان ، به درستی که ایشان رحم کرده میشوند.

خوشا حال جماعتی که دل ایشان پاک است ، به درستی که ایشان معاینه می بینند خدا را .

خوشا حال اهل سلامت ، به درستی ایشان پسران خدا خوانده می شوند.

خوشا حال جماعتی که مردم ایشان را جهت عدالت ایشان از نزد خود دور کنند، به درستی که برای ایشان است ملکوت آسمانها.

خوشا حال شما هرگاه سرزنش کنند و برانند شما را و بگویند در شان شما هر سخن بدی که دروغ است به جهت متابعت من ، خوشحال شوید و شادی کنید ، به درستی که مزد شما عظیم است در آسمان ها ، از جهت آنکه چنین طرد و زجر کردند پیغمبرانی که پیش از شما بودند ، شما نمک زمینید ، هرگاه فاسد شود نمک ، پس به چه چیز اصلاح یابد ، و هر گاه اصلاح نیابد شایسته نیست مگر آنکه دور انداخته شود و مردم آنرا پایمال کنند. "

در تهیه نوشته  بالا به مقدار زیاد از مقدمه این ترجمه به قلم آقای رسول جعفریان سود جسته ام . این کتاب به کوشش ایشان توسط نشر نقطه، دفتر نشر میراث مکتوب ( وابسته به وزارت ارشاد ) در 1374 چاپ وانتشار یافته است.

                                                                   محمد مدنی 

مشاهده تصویر