افسانه آفرینش ،آپادانا 9/9/1387 ،نیمه اول آذر ، نوشته :نرگس نعمت اللهی
ساعت ۱۱:٥۱ ‎ب.ظ روز ۱۳۸٧/٩/۱٠   کلمات کلیدی: مسی و مسیانه ،کیومرث ،افسانه آفرینش ،ایران باستان

افسانه آفرینش در ایران باستان

 

 

چند هفته ی پیش شیرین به صورت sms ای از من پرسید که بنا براعتقاد ایرانیان باستان، گیومرث نخستین انسان بوده است یا مشی؟ گویا دبیر ادبیات شیرین مشی را نخستین انسان می دانسته و عمو محمد گیومرث را.

 

در اسطوره ی آفرینش ایران باستان ، اهوره مزدا ابتدا پیش نمونه ی شش پدیده ی اصلی آفرینش را میآفریند. این پیش نمونه ها همه در حالت ایده آل و آرمانی به سر می برند. پیش نمونه ی آسمان، روشن و بسیار پهناور است. پیش نمونه ی آب،  یک قطره است به پهنای همه ی دریاها. پیش نمونه ی زمین، همواراست  بدون پستی و بلندی. پیش نمونه ی گیاه، یک شاخه است در برگیرنده ی همه ی گیاهان عالم. پیش نمونه ی حیوان، یک گاو است که مانند ماه سفید و درخشان است و پیش نمونه ی انسان، گیومرث است. نام گیومرث از دو بخش گیو (از ریشه ی gay به معنای "زیستن") و مرث (از ریشه ی mar به معنای "مردن") تشکیل شده است و بنابراین به صورت تناقضی معنا دار، این نام به معنای    "زنده ی میرا" است. گیومرث نمونه ی انسان کامل است.

اما اهریمن به دنیای اهوره مزدا می تازد. به آسمان می تازد پس آسمان تاریک می شود. به آب می تازد آن را شور و گل آلود می کند. به زمین می تازد زمین پر از موجودات موذی می شود. زمین بر خود می لرزد پس کوه ها سر برمی آورند. به گباه می تازد آن را پژمرده می کند. به گاو می تازد.او را به آز و گرسنگی و بیماری دچار می کند.گاو نزار می شود و می میرد. سپس به گیومرث حمله می کند. به خواست اهوره مزدا گیومرث ابتدا 30 سال به خواب فرو میرود. با برخاستن از خواب و دیدن این جهان تاریک پر از حیوانات موذی به پهلوی راست می افتد و می میرد.

اما این پایان کار نیست. همان طور که امرداد ،امشاسپند موکل بر گیاهان، آن گیاه پژمرده را می ساید و به کمک ایزد باد آن را در همه جای زمین پخش می کند و بنابراین رستنیهای گوناگون پدید می آیند یا همان طور که نطفه ی گاو به ماه می رود، به کمک ایزد ماه پالوده می شود و از آن دو گاو نر و ماده پدید می آیند و سپس همه ی چارپایان و حیوانات به وجود می آیند، همین گونه نطفه ی گیومرث هم به خورشید می رود و در آنجا پالوده می شود و پس از چهل سال از نطفه ی او شاخه ای ریواس می روید که دو ساق دارد. مشی و مشیانه. نام مشی از همان ریشه ی mar "مردن" می آید. و مشیانه صورت مونث شده ی  مشی است.( در لهجه ی اوستایی مشی است. در فارسی باستان و به تبع آن در فارسی امروزه می شود "مرد") .در این دو گیاه به صورت مینوی، روح وارد می شود وبنابراین ، این دو گیاه به صورت دو انسان ، زن و مرد درمی آیند.

مشی و مشیانه در ابتدا نزد اهوره مزدایند اما اهریمن آنها را می فریبد . پس آز و گرسنگی بر آنها چیره می شود و هبوط می کنند. نژاد بشر از این زن و مرد است.

در شاهنامه نامی از مشی و مشیانه به میان نمی آید و از گیومرث به عنوان نخستین کدخدای جهان نام برده می شود که دوران حکمفرماییش 30 سال است. از این چرخش های اسطوره ای (به معنای متفاوت بودن روایت شاهنامه با روایت موجود در اوستا و کتب پهلوی) در شاهنامه دیده می شود. دلیل آن را اگر تغییرات طبیعی که همه ی اساطیر با گذشت زمان متحمل می شوند ندانیم می توانیم این نظر خانم دکتر ژاله آموزگار را بپذیریم که فردوسی با استادی تمام در مورد مطالبی که احیانا با سنت اسلامی متفاوت بوده است سکوت می کند.

 

************************************                     

خانم مهندس نرگس نعمت اللهی ، فرزند آقای دکتر علیرضا نعمت اللهی ، پس از دریافت لیسانس مهندسی برق و الکترونیک از دانشگاه صنعتی اصفهان در سال 1386 ، هم اکنون در رشته         " فرهنگ و زبان های باستانی " در دانشگاه تهران ، تحصیلات کار شناسی ارشد خود را پی میگیرند.